PEP คืออะไร และต้องเริ่มเมื่อไร
PEP คือการใช้ยาต้านเอชไอวีหลังเหตุที่อาจสัมผัสเชื้อ เพื่อลดโอกาสติดเชื้อ เมื่อมีข้อบ่งชี้ควรเริ่มยาครั้งแรกโดยเร็วที่สุดและไม่เกิน 72 ชั่วโมงนับจากเหตุสัมผัส ไม่ใช่รอให้ครบ 72 ชั่วโมง การขอประเมินไม่ได้หมายความว่าทุกคนจำเป็นต้องได้รับยา ตาม แนวทาง PEP ของ CDC สหรัฐฯ ปี 2025 ไม่ควรชะลอการเริ่มยาที่มีข้อบ่งชี้เพื่อรอผลตรวจของคู่หรือผลตรวจทางห้องปฏิบัติการที่ยังไม่ออก
เหตุแบบใดควรขอประเมิน
ตัวอย่างเหตุที่อาจต้องประเมิน ได้แก่ ถุงยางแตกหรือหลุดระหว่างเพศสัมพันธ์ทางช่องคลอดหรือทวารหนัก การใช้เข็มฉีดยาร่วมกัน และการล่วงละเมิดทางเพศที่มีการสัมผัสซึ่งอาจถ่ายทอดเชื้อ การตัดสินใจขึ้นกับลักษณะการสัมผัสและข้อมูลทางการแพทย์ ไม่ใช่การตัดสินคุณค่าของบุคคลจากเพศ อัตลักษณ์ทางเพศ หรืออาชีพ ดูบริบทใน แนวทางเอชไอวีประเทศไทย ปี 2564/2565 บทที่ 6
ข้อมูลและการตรวจในการประเมิน
- วันเวลาและลักษณะเหตุสัมผัส รวมถึงการใช้ถุงยาง
- ยาที่ใช้อยู่ โดยเฉพาะ PrEP หรือ PEP และประวัติแพ้ยา
- ผลตรวจเอชไอวีเดิม โรคร่วม และข้อมูลสุขภาพที่เกี่ยวข้อง
ผู้ให้บริการจะเลือกสูตรยาและการตรวจให้เหมาะสม ผลตรวจตั้งต้นไม่สามารถตัดการติดเชื้อจากเหตุที่เพิ่งเกิดได้ทันที เพราะการตรวจแต่ละชนิดมีช่วงเวลาที่อาจยังตรวจไม่พบเชื้อ รายละเอียดอยู่ใน ข้อมูลการตรวจเอชไอวีและช่วงหน้าต่างของ CDC
ใช้ยานานเท่าไร และต้องติดตามอะไร
โดยทั่วไป PEP มีระยะใช้ยา 28 วัน พร้อมการติดตามตามแผนของหน่วยบริการ แนวทางไทยปี 2564/2565 ระบุการใช้ยา 4 สัปดาห์และการตรวจติดตามหลังสัมผัส ไม่ควรถือว่าผลลบเมื่อจบยาเป็นข้อสรุปสุดท้ายเสมอไป เพราะยาต้านเอชไอวีอาจมีผลต่อการตรวจพบเชื้อ ประเด็นนี้อธิบายไว้ใน แนวทางการตรวจติดตามหลัง PEP ของ CDC โดยแผนตรวจในประเทศไทยให้ยึดตามหน่วยบริการที่ดูแล
หากมีผลข้างเคียง รับยาไม่ครบ หรือมีอุปสรรคด้านค่าใช้จ่าย การเดินทาง หรือความเป็นส่วนตัว สามารถแจ้งทีมดูแลเพื่อหารือทางเลือกที่เหมาะสม แนวทาง CDC ให้ความสำคัญกับการช่วยแก้อุปสรรคในการเข้าถึงยาและติดตาม ไม่ใช่การตำหนิผู้รับบริการ
หากหายใจลำบาก หรือปาก ลิ้น หรือคอบวมฉับพลัน จำเป็นต้องรับการดูแลฉุกเฉินทันที เพราะอาจเป็นสัญญาณแพ้รุนแรง ไม่ควรรอถึงนัดติดตาม ดู ข้อมูลสัญญาณแพ้รุนแรงของ NHS
หากเกิน 72 ชั่วโมง หรือมีเหตุใหม่
แม้เกิน 72 ชั่วโมงแล้ว ยังมีประโยชน์จากการประเมิน ตรวจเอชไอวี และวางแผนติดตาม หลักฐานยังไม่เพียงพอให้แนะนำเริ่ม nPEP หลัง 72 ชั่วโมงเป็นการทั่วไป ขณะที่แนวทางไทยปี 2564/2565 ระบุให้ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญเพื่อพิจารณาบางกรณีเป็นรายบุคคล จึงไม่ควรสรุปเองว่าไม่มีทางเลือกหรือเลือกยาจากชื่อที่พบออนไลน์ ดู แนวทางไทย หน้า 225
หากมีเหตุใหม่ระหว่างใช้ยา หรือคาดว่าอาจมีการสัมผัสต่อเนื่อง สามารถแจ้งทีมดูแลเพื่อประเมินแผนอีกครั้ง และหารือเรื่อง PrEP ซึ่งเป็นการป้องกันก่อนสัมผัสเชื้อ การเปลี่ยนจาก PEP เป็น PrEP ต้องประกอบด้วยการประเมินและการตรวจที่เหมาะสม ไม่ใช่เพียงต่อหรือสลับยาเอง ตาม แนวทางการวางแผนต่อเนื่องจาก PEP เป็น PrEP ของ CDC
ขอบเขตของข้อมูล
บทความอ้างอิงแนวทางไทยปี 2564/2565 และแนวทางสหรัฐฯ ปี 2025 โดยไม่ได้อ้างว่าเอกสารไทยดังกล่าวเป็นฉบับล่าสุด รายละเอียดสูตรยา การตรวจ และการเข้าถึงบริการอาจแตกต่างกันตามบริบทของหน่วยบริการ
บทความนี้จัดทำเพื่อให้ข้อมูลและความรู้ทั่วไป รวมถึงทางเลือกประกอบการพิจารณาของผู้อ่าน ไม่ใช่คำสั่งหรือคำแนะนำเฉพาะบุคคล ข้อมูลด้านสุขภาพไม่ใช้แทนการวินิจฉัย การรักษา หรือคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์ ความเหมาะสมอาจแตกต่างกันตามบริบทของแต่ละคน


