ไวรัสตับอักเสบซี หรือ HCV รักษาให้หายจากการติดเชื้อได้ ด้วยยาต้านไวรัสออกฤทธิ์โดยตรง หรือ DAA การติดเชื้อไม่ได้ทำให้ทุกคนเป็นตับแข็ง แต่หากเชื้อคงอยู่เรื้อรังอาจทำให้ตับเกิดพังผืด ตับแข็ง และมะเร็งตับได้ การตรวจและรักษาจึงมีประโยชน์แม้ยังไม่มีอาการ ส่วนผู้ที่มีตับแข็งแล้ว การรักษาเชื้อหายไม่ได้แปลว่าความเสี่ยงจากโรคตับหมดไปทั้งหมด ตามข้อมูลของ CDC เรื่องการรักษา HCV และ แนวทางติดตามของ AASLD/IDSA

จากติดเชื้อสู่ตับแข็ง: ไม่ใช่เส้นทางที่เกิดกับทุกคน

HCV ทำให้เกิดการอักเสบของตับได้ทั้งระยะเฉียบพลันและเรื้อรัง หลายคนไม่มีอาการ โดยเฉพาะช่วงแรก จึงอาจไม่ทราบว่าติดเชื้อจนตรวจเลือดหรือพบความผิดปกติของตับ ตาม ข้อมูลไวรัสตับอักเสบซีของ WHO

WHO ระบุว่าประมาณ 30% ของผู้ติดเชื้อกำจัดไวรัสได้เองภายใน 6 เดือน ส่วนที่เหลือประมาณ 70% พัฒนาเป็นการติดเชื้อเรื้อรัง ในกลุ่มที่ติดเชื้อเรื้อรัง ความเสี่ยงเกิดตับแข็งอยู่ที่ประมาณ 15–30% ภายใน 20 ปี ตัวเลขนี้เป็นประมาณการระดับประชากร ไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะเป็นตับแข็งเมื่อครบ 20 ปี และไม่ใช่เหตุผลให้รอเชื้อหายเองแทนการประเมินรักษา โดย CDC ระบุว่าไม่จำเป็นต้องรอการกำจัดเชื้อเองก่อนเริ่มรักษาผู้ที่เหมาะสม

ตับแข็งคือภาวะที่ตับเกิดความเสียหายและแผลเป็นรุนแรงจากการบาดเจ็บเรื้อรัง ระยะแรกอาจยังไม่มีอาการ ต่อมาอาจเกิดน้ำในช่องท้อง เลือดออกภายใน ตับวาย หรือมะเร็งตับได้ ตาม ข้อมูลตับแข็งของ NHS

HCV ติดต่ออย่างไร และไม่ติดต่ออย่างไร

HCV ติดต่อหลักผ่านเลือดที่มีเชื้อ เช่น การใช้อุปกรณ์ฉีดยาร่วมกัน อุปกรณ์ทางการแพทย์ที่ฆ่าเชื้อไม่เพียงพอ หรือเลือดที่ไม่ได้ผ่านการคัดกรอง การติดต่อระหว่างการตั้งครรภ์หรือคลอดและทางเพศสัมพันธ์ที่มีการสัมผัสเลือดเกิดขึ้นได้เช่นกัน แต่พบน้อยกว่าช่องทางหลัก ตาม WHO

การกอดหรือกินอาหารร่วมกันไม่ใช่ช่องทางแพร่ HCV จึงไม่มีเหตุจากโรคนี้ให้แยกผู้ติดเชื้อออกจากการใช้ชีวิตร่วมกัน การอธิบายความเสี่ยงควรยึดการสัมผัสเชื้อ ไม่เหมารวมจากอัตลักษณ์ทางเพศหรือสถานะ HIV ปัจจุบันยังไม่มีวัคซีนป้องกัน HCV ตามข้อมูล WHO แหล่งเดียวกัน

Quicky

ตรวจอะไรจึงรู้ว่ายังมีเชื้ออยู่

CDC อธิบายการตรวจ HCV ว่าผลตรวจแอนติบอดีและผลตรวจหาไวรัสตอบคนละคำถาม

  • Anti-HCV: ใช้ตรวจแอนติบอดีต่อไวรัส ผลบวกอาจหมายถึงการติดเชื้อปัจจุบัน การติดเชื้อในอดีตที่หายแล้ว หรือผลบวกลวง จึงยังสรุปไม่ได้ว่าขณะนี้มีเชื้อ
  • HCV RNA: ใช้ตรวจสารพันธุกรรมของไวรัส หากตรวจพบแสดงว่ามีการติดเชื้อปัจจุบันและสามารถเข้าสู่การประเมินรักษา
  • Anti-HCV บวก แต่ HCV RNA ไม่พบ: โดยทั่วไปหมายถึงไม่มีการติดเชื้อปัจจุบัน แต่กรณีเพิ่งสัมผัสเชื้อ มีอาการ หรือมีข้อสงสัยเรื่องตัวอย่างตรวจ อาจต้องประเมินเพิ่มเติม

หากเพิ่งสัมผัสเชื้อ ผล anti-HCV ลบอาจยังตัดการติดเชื้อไม่ได้ เพราะร่างกายต้องใช้เวลาก่อนสร้างแอนติบอดี CDC ระบุว่าผู้ที่อาจสัมผัสเชื้อในช่วง 6 เดือนที่ผ่านมาอาจต้องตรวจ HCV RNA แม้ผลแอนติบอดีเป็นลบ การเลือกชนิดและเวลาตรวจจึงขึ้นกับประวัติและการประเมินของบุคลากรทางการแพทย์

รักษาด้วย DAA หายได้มากเพียงใด

CDC ระบุว่ายา DAA ชนิดรับประทานรักษา HCV หายได้มากกว่า 95% โดยหลายแนวทางใช้เวลารักษาประมาณ 8–12 สัปดาห์ ตัวเลขนี้ไม่ใช่การรับประกันรายบุคคล และระยะเวลาหรือสูตรยาอาจต่างกันตามภาวะตับ ประวัติการรักษา และปัจจัยทางสุขภาพอื่น

ก่อนรักษา ทีมดูแลจะประเมินระดับพังผืดหรือตับแข็ง ผลเลือด การทำงานของไต การติดเชื้อไวรัสตับอักเสบบีและ HIV รวมถึงปฏิกิริยาระหว่างยาที่ใช้อยู่กับ DAA รายการยาประจำ ยาที่ซื้อเอง และสมุนไพรจึงเป็นข้อมูลสำคัญ ตาม แนวทาง AASLD/IDSA ก่อนเริ่มรักษา

คำว่ารักษาหายยืนยันอย่างไร

แนวทาง AASLD/IDSA แนะนำการตรวจ HCV RNA เมื่อครบอย่างน้อย 12 สัปดาห์หลังจบยาเพื่อยืนยันการตอบสนองทางไวรัสอย่างยั่งยืน หรือ SVR12 ซึ่งสอดคล้องกับการหายจากการติดเชื้อ การกินยาครบอย่างเดียวจึงยังไม่ใช่ผลตรวจยืนยันว่าหาย และการติดตามใช้ HCV RNA ไม่ใช่คาดหวังให้ผลแอนติบอดีกลับเป็นลบ

Love2Test — จองตรวจฟรี

ถ้ามี HIV ร่วมด้วย รักษา HCV ได้หรือไม่

รักษาได้ แนวทาง AASLD/IDSA สำหรับผู้มี HIV และ HCV ร่วมกัน ระบุว่าประสิทธิผลของ DAA ใกล้เคียงกับผู้มี HCV โดยไม่มี HIV แต่ต้องพิจารณาปฏิกิริยาระหว่างยาทั้งสองกลุ่ม

ART เป็นการรักษา HIV ส่วน DAA เป็นการรักษา HCV การดูแลทั้งสองโรคต้องประสานกัน แนวทางไม่แนะนำให้หยุด ART เพื่อเปิดทางให้รักษา HCV หากจำเป็นต้องเปลี่ยนยาควรเป็นแผนร่วมกับทีมผู้รักษา ไม่ใช่การปรับยาด้วยตนเอง

หายจาก HCV แล้ว ยังต้องติดตามตับหรือไม่

การกำจัดไวรัสช่วยลดความเสี่ยงและอาจทำให้พังผืดดีขึ้น แต่ไม่ได้รับประกันว่าความเสียหายของตับจะกลับเป็นปกติทั้งหมด โดยเฉพาะผู้ที่มีตับแข็งอยู่ก่อน ตาม แนวทางติดตามหลังรักษาของ AASLD/IDSA

  • ผู้มีตับแข็ง: ยังต้องเฝ้าระวังมะเร็งตับ โดยแนวทางระบุการอัลตราซาวนด์ทุก 6 เดือน และอาจตรวจ AFP ร่วมด้วยตามแผนดูแล
  • ผู้ไม่มีตับแข็งและรักษาหาย: โดยทั่วไปติดตามเช่นเดียวกับผู้ไม่เคยติด HCV แต่โรคตับจากสาเหตุอื่นยังต้องดูแลตามความเหมาะสม
  • ผู้ยังมีโอกาสสัมผัสเชื้อซ้ำ: สามารถติดเชื้อใหม่ได้ แนวทางแนะนำประเมินด้วย HCV RNA อย่างน้อยปีละครั้งในผู้มีปัจจัยเสี่ยงต่อเนื่อง ไม่ใช้ anti-HCV เพื่อตัดสินการติดเชื้อซ้ำ
แชทปรึกษา Love2Test

หลังสัมผัสเลือด และเมื่อมีอาการรุนแรง

เหตุสัมผัสเลือดอาจเกี่ยวข้องกับไวรัสหลายชนิด การประเมินโดยเร็วช่วยแยกแผนตรวจและการป้องกันของแต่ละโรค แนวทาง CDC สำหรับบุคลากรที่สัมผัส HCV จากงาน ไม่แนะนำให้ DAA เป็นยาป้องกันหลังสัมผัสแก่ผู้สัมผัสทุกราย เพราะประสิทธิผลและระยะเวลาที่จำเป็นยังไม่ชัดเจน แต่ใช้การตรวจและติดตามเพื่อเชื่อมต่อการรักษาหากพบเชื้อ

หากเหตุเดียวกันอาจสัมผัส HIV การประเมิน HIV PEP เป็นเรื่องเร่งด่วนและแยกจาก HCV: CDC แนะนำเริ่ม PEP เร็วที่สุด โดยเหมาะที่สุดภายใน 24 ชั่วโมงและไม่เกิน 72 ชั่วโมง หลังสัมผัส การมีข้อบ่งชี้ใช้ PEP ต้องอาศัยการประเมิน ไม่ได้หมายความว่าทุกเหตุสัมผัสต้องได้รับยา

สำหรับผู้มีตับแข็ง อาการอาเจียนเป็นเลือด อุจจาระดำมาก หรือสับสนฉับพลันเป็นสัญญาณที่ต้องรับการประเมินฉุกเฉิน ส่วนตัวเหลือง หายใจลำบาก หรือท้องและขาบวมควรได้รับการประเมินเร่งด่วน ตาม คำเตือนเรื่องภาวะแทรกซ้อนของตับแข็งจาก NHS

ประเด็นที่ใช้คุยกับหน่วยบริการ

  • ผลที่มีเป็น anti-HCV หรือ HCV RNA และยังต้องตรวจอะไรเพิ่มหรือไม่
  • ประเมินแล้วมีพังผืดหรือตับแข็งระดับใด และมีผลต่อทางเลือกการรักษาอย่างไร
  • ยาประจำหรือสมุนไพรที่ใช้อยู่มีปฏิกิริยากับ DAA หรือไม่
  • จะตรวจยืนยันหลังรักษาเมื่อใด และหากมีตับแข็งจะติดตามต่ออย่างไร
  • หน่วยบริการมีเงื่อนไขรับบริการ ค่าใช้จ่าย และสิทธิการรักษาอย่างไร

แหล่งอ้างอิงในบทความเป็นข้อมูล WHO และแนวทางบริการจากต่างประเทศ ไม่ใช่การยืนยันสูตรยาที่มีให้ใช้ ค่าใช้จ่าย หรือสิทธิประโยชน์ในประเทศไทย รายละเอียดเหล่านี้ต้องตรวจสอบกับหน่วยบริการและหน่วยงานเจ้าของสิทธิที่เกี่ยวข้อง

บทความนี้จัดทำเพื่อให้ข้อมูลและความรู้ทั่วไป รวมถึงทางเลือกประกอบการพิจารณาของผู้อ่าน ไม่ใช่คำสั่งหรือคำแนะนำเฉพาะบุคคล ข้อมูลด้านสุขภาพไม่ใช้แทนการวินิจฉัย การรักษา หรือคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์ ความเหมาะสมอาจแตกต่างกันตามบริบทของแต่ละคน